اكثر اين مواد را در دو كتاب « شهريار » و « مقاولات » ماكياولى مىتوان ديد ، با اين تفاوت كه محتويات كتاب مقاولات ، بسيار معتدلتر بوده ، و به واقعيات اجتماعى بيشتر اهميت مىدهد . تحليل و انتقاد از تفكرات سياسى ماكياولى بدانجهت كه در سر تا سر نهج البلاغه با حقايق و واقعياتى مخالف تفكرات ماكياولى روبرو مىشويم ( 1 ) ، و بدانجهت كه از دورانهاى اوليه بروز دولتها تاكنون ، سياستمداران معمولى و حرفه اى آگاهانه يا ناآگاه با كميتها و كيفيتهاى مختلف ، روش ماكياولى را پيش گرفته و با توسعهء روابط اجتماعى ، ميان جوامع و شيوع استثمار و سلطه گرى قدرتمندان ، اين روش را توسعه مىدهند ، لذا مجبوريم كه تفكرات سياسى ماكياولى را مورد تحليل قرار داده و انتقاداتى را كه بر آنها وارد است ، مطرح نمائيم : مسئله يكم « هدف وى از فلسفهء موضوعهء خويش » تأسيس دولتهاى متحده و قوى و مستقل و متمركز ايتالى است كه تابع كليسا نباشد و در اروپا صاحب تفوق سياسى گردد . « اصل اين قضيه كه جلوگيرى از هرج و مرج در جامعه و ويرانىهائى كه از تعدد مراكز قدرت و تصميمگيرى ، بوجود مىآيد ، احتياج به قدرت متمركز دارد ، جاى ترديد نيست ، زيرا اين يك اصل بديهى سياسى است كه افراد و گروه هايى كه در يك

--> ( 1 ) روشنترين و قاطعانه ترين سخنى كه امير المؤمنين عليه السلام در توصيف فلسفهء ماكياولى و انحراف وحشتناك آن ، از حق و حقيقت ، فرموده است ، جملاتى است كه در خطبهء 200 در بيان سياستگرىهاى مزورانه و حيله گرانهء معاويه فرموده است : « سوگند ، به خدا ، فهم سياسى حيله گرانهء معاويه بيش از من نيست ، كارى كه او مىكند : حيله گرى و انحراف است ، اگر حيله بازى در ادارهء انسانها منفور و وقيح نبود ، از حيله سازترين مردم بودم ، ولى هر حيله سازى ، انحراف و هر انحرافى كفرى است . . . »